Từ Bình dân học vụ đến Bình dân học vụ số ở Đà Nẵng

“Diệt giặc dốt” – nhiệm vụ cấp bách của chính quyền cách mạng

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ đứng trước muôn vàn khó khăn: nạn đói, ngân khố hạn hẹp, các thế lực phản động chống phá. Vận mệnh dân tộc như “ngàn cân treo sợi tóc”.

Một trong những âm mưu thâm độc của chế độ thực dân để lại là hơn 90% dân số không biết chữ. Chính sách ngu dân đã kìm hãm sự phát triển, đẩy nhân dân vào cảnh nghèo nàn, lạc hậu. Một dân tộc vừa giành độc lập nhưng dân trí thấp thì nền độc lập khó được bảo vệ và phát huy.

Ngay tại phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định chống nạn mù chữ là một trong sáu nhiệm vụ cấp bách. Người chỉ rõ: “Nạn dốt là một trong những phương pháp độc ác mà bọn thực dân dùng để cai trị chúng ta. Hơn chín mươi phần trăm đồng bào chúng ta mù chữ. Nhưng chỉ cần ba tháng là đủ để học đọc, học viết tiếng ta theo vần quốc ngữ. Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”.

Ngày 8/9/1945, Chính phủ lâm thời ban hành Sắc lệnh số 17-SL thành lập Nha Bình dân học vụ; Sắc lệnh số 19-SL quy định mở lớp học buổi tối cho nông dân và thợ thuyền; Sắc lệnh số 20-SL bắt buộc học chữ Quốc ngữ, miễn phí, với mục tiêu trong một năm mọi người từ tám tuổi trở lên phải biết đọc, biết viết.

Cuộc đấu tranh chống “giặc dốt” được tiến hành song song với chống “giặc đói” và giặc ngoại xâm, tạo nền tảng dân trí để bảo vệ chính quyền và thực hiện quyền làm chủ của nhân dân.

Phong trào học tập dựa vào sức dân

Trong điều kiện chính quyền còn non trẻ, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định nguồn lực lớn nhất chính là nhân dân. Ngày 4/10/1945, Người viết bài Chống nạn thất học, kêu gọi: “Những người chưa biết chữ hãy gắng sức mà học cho biết đi. Vợ chưa biết thì chồng bảo, em chưa biết thì anh bảo… các người giàu có thì mở lớp học ở tư gia…”.

Lời kêu gọi giản dị chứa đựng tư tưởng sâu sắc: nhân dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng giáo dục mà còn là chủ thể tổ chức và duy trì phong trào.

Từ thành thị đến nông thôn, các lớp Bình dân học vụ được mở tại đình, chùa, nhà dân. Người dạy và người học tận dụng mọi vật dụng sẵn có. Phương pháp dạy học linh hoạt, gắn chữ viết với thơ ca, tục ngữ và công việc hằng ngày:

Hôm qua anh đến chơi nhà,
Thấy mẹ dệt vải, thấy cha đi bừa.
Thấy nàng mải miết xe tơ,
Thấy cháu “i, tờ” ngồi học bi bô.
Thì ra vâng lệnh Cụ Hồ,
Cả nhà yêu nước “thi đua” học hành.

Chỉ trong khoảng một năm, phong trào mở gần 75.000 lớp học, quy tụ gần 96.000 giáo viên, giúp hơn 2,5 triệu người biết chữ. Kết quả ấy nâng cao dân trí, bồi dưỡng ý thức công dân, tạo nền tảng xã hội vững chắc cho chính quyền cách mạng.

Bài học lớn nhất đến hôm nay: lấy người dân làm trung tâm, lấy cộng đồng làm không gian học tập, phát huy tinh thần tự nguyện và tổ chức nội dung thiết thực. Khi chủ trương đáp ứng nguyện vọng của dân, phong trào sẽ lan tỏa mạnh mẽ.

Tiếp nối bài học lớn trong kỷ nguyên số

Hơn tám thập kỷ sau, đất nước không còn nạn mù chữ phổ biến. Nhưng sự phát triển nhanh của khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số đang đặt ra yêu cầu: mỗi người dân cần có kiến thức và kỹ năng số để học tập, lao động, tiếp cận dịch vụ công và tham gia an toàn vào môi trường số.

Khoảng cách số – sự khác biệt về thiết bị, khả năng tiếp cận thông tin, sử dụng dịch vụ số, bảo vệ dữ liệu và nhận diện thông tin giả – đang trở thành thách thức thực tế. Nếu không được trang bị kỹ năng, một bộ phận người dân, nhất là người cao tuổi và người lao động ở nông thôn, miền núi, có thể bị đứng ngoài cơ hội của chuyển đổi số.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược hàng đầu. “Bình dân học vụ số” chính là sự tiếp nối sáng tạo bài học nâng cao dân trí theo tư tưởng Hồ Chí Minh.

Ở Đà Nẵng, chuyển đổi số được xác định là động lực quan trọng phát triển kinh tế – xã hội. Thành phố triển khai Nghị quyết số 05-NQ/TU của Thành ủy về chuyển đổi số đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, đồng thời cụ thể hóa Nghị quyết 57 phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, toàn thành phố đã kiện toàn 3.766 Tổ công nghệ số cộng đồng với hơn 24.000 thành viên tại 93 xã, phường. Đây là lực lượng “cánh tay nối dài” đưa kiến thức và kỹ năng số đến tận người dân.

Với phương châm “đi từng ngõ, gõ từng nhà, hướng dẫn từng người”, các tổ viên hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, cài đặt và khai thác VNeID, ứng dụng Danang Smart City, thanh toán không dùng tiền mặt, tiếp cận thương mại điện tử, bảo vệ thông tin cá nhân và từng bước làm quen với trí tuệ nhân tạo.

Nếu lớp Bình dân học vụ năm 1945 giúp người dân biết đọc, biết viết để làm chủ đất nước, thì “lớp học số” hôm nay giúp người dân tiếp cận tri thức, tương tác với chính quyền và làm chủ công nghệ số. Người có kỹ năng hướng dẫn người còn hạn chế; đoàn viên, thanh niên, hội viên đoàn thể và cán bộ cơ sở trở thành những “giáo viên Bình dân học vụ” của thời đại mới.

Ngày 31/7/2026, Hội đồng nhân dân thành phố ban hành Nghị quyết số 89/2026/NQ-HĐND quy định nội dung, mức chi thực hiện Đề án “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021–2030” trên địa bàn thành phố giai đoạn 2026–2030. Nghị quyết tạo cơ sở pháp lý và tài chính để mở rộng học tập suốt đời, phổ cập giáo dục và phát triển các mô hình học tập cộng đồng.

Để phong trào đi vào chiều sâu, không chỉ dừng ở việc cài đặt ứng dụng hay hoàn thành thủ tục trực tuyến. Quan trọng hơn là giúp người dân hiểu, sử dụng thành thạo và khai thác công nghệ phục vụ nhu cầu thực tế, hình thành khả năng tự học, tự bảo vệ và thích ứng. Nội dung phổ cập phải phù hợp từng nhóm đối tượng, lấy hiệu quả sử dụng và sự hài lòng của người dân làm thước đo.

Sứ mệnh hôm nay

Bình dân học vụ năm 1945 và Bình dân học vụ số hôm nay cùng xác định một nguyên tắc: lấy người dân làm trung tâm, lấy cộng đồng làm không gian học tập, lấy việc nâng cao năng lực làm chủ của nhân dân làm mục tiêu. Điều kiện lịch sử và phương tiện đã thay đổi, nhưng tinh thần phát huy sức dân, khơi dậy nhu cầu tự học và không để ai bị bỏ lại phía sau vẫn còn nguyên ý nghĩa.

Tiếp nối bài học “diệt giặc dốt”, Đà Nẵng đang từng bước biến chuyển đổi số thành phong trào toàn dân. Khi mỗi người dân làm chủ công nghệ, mỗi gia đình trở thành môi trường học tập và mỗi cộng đồng cùng chia sẻ tri thức, “Bình dân học vụ số” sẽ góp phần thiết thực xây dựng Đà Nẵng hiện đại, thông minh, giàu bản sắc và phát triển vì hạnh phúc của nhân dân.

TS. Trần Ngọc Nhiều – Học viện Chính trị khu vực III